Το «δίκαιο» του ισχυρού

Με αφορμή τα πρόσφατα γεγονότα στο Αφγανιστάν και διαβάζοντας το «Ευρωπαϊκός Οικουμενισμός – Η Ρητορική της Δύναμης» του Ιμάνουελ Βάλερσταϊν (εκδόσεις ΘΥΡΑΘΕΝ, 2010) διαπιστώνουμε πόσο λίγο έχει αλλάξει το «δίκαιο» του ισχυρού τα τελευταία 500 χρόνια. Οι ισχυροί του κόσμου συνεχίζουν να επεμβαίνουν και να εκμεταλλεύονται – στην καλύτερη των περιπτώσεων – όσους δεν μπορούν να αντιταχθούν στην ισχύ τους, ενώ ταυτόχρονα εφευρίσκουν τρόπους για να νομιμοποιήσουν ηθικά την ιδιοτελή και συχνά απάνθρωπη επέμβαση τους.  

Κάτι αντίστοιχο δεν έχει συμβεί την τελευταία δεκαετία (φυσικά με το αζημίωτο) και στην δικά μας χώρα;  

«….. Το τελικό επιχείρημα του Σεπούλβεδα αφορούσε το δικαίωμα και την υποχρέωση του εκχριστιανισμού, που δήθεν εμποδιζόταν από τους ινδιάνους. Το αντιστοιχό του στον εικοστό πρώτο αιώνα είναι το δικαίωμα και καθήκον μας να διαδώσουμε την δημοκρατία. Αυτό ήταν ένα από τα βασικά επιχειρήματα της αμερικανικής και βρετανικής κυβέρνησης, και το επικαλούνταν με ιδιαίτεροι έμφαση οι νεοσυντηρητικοί διανοούμενοι των ΗΠΑ και ο βρετανός πρωθυπουργός Τόνυ Μπλερ. Ο Λας Κάζας επέμενε, αντίθετα, πως είναι μάταιος ο εκχριστιανισμός με το στανιό. Τον χριστιανισμός τον ασπάζεσαι μόνον εθελούσια˙ η βία δεν ενδείκνυται για κάτι τέτοιο.

Τα ίδια επιχειρήματα αντιτάχθηκαν και στους επικριτές των επεμβάσεων στα Βαλκάνια και στο Ιράκ, δικαιολογώντας τες στη βάση ότι αυτές προήγαγαν τη δημοκρατία. Το ερώτημα είναι πως μετρά κανείς την προσήλωση στις δημοκρατικές αξίες. Για τους οπαδούς της επέμβασης, φαίνεται πως αυτές σήμαιναν ουσιαστικά την δυνατότητα διεξαγωγής πολυκομματικών εκλογών, με έναν ελάχιστο βαθμό πολιτισμένης συμπεριφοράς και με τη δυνατότητα δημόσιων προεκλογικών εκστρατειών. Αυτός βέβαια είναι ένας πολύ περιορισμένος ορισμός της δημοκρατίας. Αλλά ακόμη και αν δεχτούμε τούτο τον ελάχιστο ορισμό, είναι κάθε άλλο παρά βέβαιοι πως επιτεύχθηκε κάτι τέτοιοι, είτε στα Βαλκάνια είτε στο Ιράκ, έστω και εντελώς προσωρινά.      

Αν όμως εννοούμε με τη δημοκρατία κάτι πιο ευρύ – τον αυθεντικό έλεγχο της πλειοψηφίας του πληθυσμού πάνω στις αποφάσεις των κρατικών δομών, την πραγματική και διαρκή δυνατότητα των κάθε λογής μειονοτήτων να εκφράζονται πολιτικά όσο και πολιτισμικά, και την αποδοχή της πάγιας ανάγκης και την νομιμότητας της ανοιχτής πολιτικής συζήτησης – τότε μοιάζει εντελώς σίγουρο ότι αυτοί οι όροι πρέπει κάθε φορά να ωριμάσουν εσωτερικά, μέσα στις διάφορες χώρες και περιοχές, ενώ ή έξωθεν επέμβαση γενικά αντενδείκνυται, αφού συνδέει την έννοια της δημοκρατίας με τον ξένο έλεγχο και με όλες τις αρνητικές συνέπειες της επέμβασης.

Το ερώτημα λοιπόν, ποιος έχει δικαίωμα επέμβασης, φτάνει στην καρδιά της πολιτικής και ηθικής δομής του νεωτερικού κοσμοσυστήματος. Η επέμβαση είναι στην πράξη ένα δικαίωμα που το οικειοποιούνται οι ισχυροί. Αλλά είναι δικαίωμα που δύσκολα μπορεί να νομιμοποιηθεί, κι επομένως πάντοτε επιδέχεται πολιτική και ηθική αμφισβήτηση. Εκείνοι που επεμβαίνουν, πάντοτε, όταν προκαλούνται, προσφεύγουν σε κάποια ηθική δικαιολόγηση των πράξεων τους: στο φυσικό δίκαιο και τον χριστιανισμό τον δέκατο έκτο αιώνα, στην εκπολιτιστική αποστολή του λευκού ανθρώπου τον δέκατο ένατο αιώνα, και στα ανθρώπινα δικαιώματα και την δημοκρατία στον ύστερο εικοστό και τον εικοστό πρώτο αιώνα.

Η επιχειρηματολογία ενάντια στις επεμβάσεις πάντοτε ερχόταν από δυο πλευρές. Αφ’ ενός από τους ηθικούς αμφισβητίες που ανήκαν στους ισχυρούς λαούς (εκείνους δηλαδή που επικαλούνταν τα επιχειρήματα του Λας Κάζας) και αφ’ ετέρου από εκείνους που ανήκαν στους λαούς που ήταν θύματα των επεμβάσεων και αντιστέκονταν πολιτικά. Τα ηθικής φύσης επιχειρήματα των οπαδών της επέμβασης πάντοτε κηλιδώνονται από τα υλικά τους συμφέροντα, τα οποία βεβαίως οι επεμβάσεις εξυπηρετούν. Από την άλλη μεριά, οι ηθικοί αμφισβητίες πάντοτε μοιάζουν να δικαιολογούν πράξεις οι οποίες, σύμφωνα με τις ίδιες τους τις αξίες, είναι αποτρόπαιες. Η επιχειρηματολογία των πολιτικών ηγετών των λαών που υφίστανται την επέμβαση πάντοτε αμφισβητείται ως επιχειρηματολογία που αποτυπώνει τα στενά συμφέροντα τούτων των ηγετών και όχι των λαών τους.  

Αλλά όλες αυτές οι αμφιβολίες εμφανίζονται μόνον όταν έχει κανείς εκ προοιμίου δεχτεί ότι οι αξίες εκείνων που επεμβαίνουν είναι οικουμενικές. Αν όμως παρατηρηθεί ότι τούτες οι αξίες είναι κοινωνικό δημιούργημα του κυρίαρχου στρώματος ενός ορισμένου κοσμοσυστήματος. Το ζήτημα τίθεται πολύ πιο θεμελιακά. Αυτό που χρησιμοποιούμε δηλαδή ως κριτήριο δεν είναι ο οικουμενικός οικουμενισμός αλλά ο ευρωπαϊκός οικουμενισμός, ένα σύνολο δογμάτων και ηθικών αντιλήψεων που προκύπτουν από το ευρωπαϊκό πλαίσιο και φιλοδοξούν να εμφανιστούν σαν οικουμενικές και καθολικής αποδοχής αξίες. Πολλοί υπέρμαχοι του το ονομάζουν φυσικό δίκαιο. Τούτο το λεγόμενο φυσικό δίκαιο δικαιολογεί ταυτόχρονα την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων των λεγόμενων αθώων όσο και την υλική εκμετάλλευση από την οποία επωφελούνται οι ισχυροί. Πρόκειται για ένα ηθικά αμφίβολο δόγμα. Κατακεραυνώνει τα εγκλήματα κάποιων, αλλά προσπερνά σιωπηρά τα εγκλήματα άλλων, ακόμη και όταν χρησιμοποιεί τα κριτήρια αυτού που ισχυρίζεται πως αποτελεί φυσικό δίκαιο.

Όχι πως είναι αδύνατο να υπάρξουν οι παγκόσμιες οικουμενικές αξίες. Αλλά μάλλον πολύ απέχουμε ακόμη από τον να μάθουμε ποιες είναι αυτές. Οι παγκόσμιες οικουμενικές αξίες δεν μας δίνονται από πουθενά˙ δημιουργούνται από εμάς. Το εγχείρημα των ανθρώπων που προσπαθούν να δημιουργήσουν τέτοιες αξίες είναι το μεγάλο ηθικό εγχείρημα της ανθρωπότητας. Αλλά μπορούμε να ελπίζουμε πως θα το ολοκληρώσουμε μόνο όταν θα κατορθώσουμε να ξεπεράσουμε την ιδεολογική οπτική των ισχυρών για να φτάσουμε σε μια αληθινά κοινή (και επομένως πιο καθολική) αποτίμηση του καλού. Μια τέτοια καθολική αποτίμηση όμως απαιτεί μια διαφορετική χειροπιαστή βάση και μια δομή πολύ πιο εξισωτική από οποιαδήποτε άλλη έχουμε δημιουργήσει μέχρι τώρα.

Μπορεί κάποτε να υπάρξει μια τέτοια κοινή βάση, ίσως μάλιστα και σύντομα. Τούτο θα εξαρτηθεί από το πώς θα βγει ο κόσμος μας από την τωρινή περίοδο μετάβασης από το κοσμοσύστημα μας σε ένα άλλο κοσμοσύστημα, που μπορεί να είναι καλύτερο, αλλά μπορεί και όχι.  Ωστόσο, ώσπου να διανύσουμε πράγματι αυτή την μεταβατική περίοδο προς ένα πιο εξισωτικό κόσμο, οι σκεπτικιστικοί περιορισμοί της κάθε παρορμητικής ηθικής μας αλαζονείας, τους οποίους κήρυξε ο Λας Κάζας, μάλλον θα μας υπηρετούν καλύτερα από τις ιδιοτελείς βεβαιότητες όλων των Σεπούλβεδα αυτού του κόσμου. Το να θεσπίζουμε νομικές κυρώσεις για τα εγκλήματα εναντίον της ανθρωπότητας ελάχιστα αξίζει αν αυτές οι κυρώσεις δεν ισχύον μόνο για τους κατακτημένους αλλά και για τους ισχυρούς.

Το Consejo de las Indias που συνεδρίασε στο Βαγιαδολίδ δεν δημοσίευσε καμιά του απόφαση. Επομένως νικητής βγήκε ο Σεπούλβεδα. Ως σήμερα δεν έχει εκδοθεί καμιά ετυμηγορία, άρα ο Σεπούλβεδα εξακολουθεί να νικά. Οι Λας Κάζας αυτού του κόσμου στηλιτεύονται ως αφελείς, ως υπηρέτες του κακού, ως αναποτελεσματικοί. Ωστόσο έχουν κάτι πολύ σημαντικό να μας διδάξουν – να είμαστε ταπεινοί και να μην παριστάνουμε τους φάρους ηθικής, να βοηθούμε χειροπιαστά τους καταπιεσμένους και καταδιωγμένους, να συνεχίσουμε ν’ αναζητούμε εκείνη την παγκόσμια οικουμενικότητα, που θα είναι πραγματικά συλλογική και επομένως πραγματικά οικουμενική.»

Η υπογράμμιση είναι δική μας.

Στοιχεία για τους Λας Κάζας και Σεπούλβεδα μπορείτε να βρείτε στους παρακάτω συνδέσμους:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CE%B1%CF%81%CE%B8%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82_%CE%BD%CF%84%CE%B5_%CE%BB%CE%B1%CF%82_%CE%9A%CE%AC%CE%B6%CE%B1%CF%82

https://en.wikipedia.org/wiki/Bartolom%C3%A9_de_las_Casas

https://en.wikipedia.org/wiki/Juan_Gin%C3%A9s_de_Sep%C3%BAlveda

This entry was posted in Χωρίς κατηγορία. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s