ΧΙΛΗ – ΤΟ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ ΤΟΥ 1988

Προδημοσίευση ενός πολύ ενδιαφέροντος κειμένου του Χρίστου Δαγρέ από το newsletter «ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ» του Φεβρουαρίου 2016. Στο neswletter του Φεβρουαρίου θα διαβάσετε επίσης κείμενα για την άμεση δημοκρατία στην Ευρώπη και την Λατινική Αμερική καθώς και νέα από πρωτοβουλίες πολιτών στην Ευρώπη («Εθνικό Χρήμα» κ.α.).

NO-film _ small

Χιλή – Το Προεδρικό Δημοψήφισμα του 1988

Οι δεκαετίες του ’60 και ’70 σημαδεύτηκαν στη Χιλή από την έντονη αντιπαράθεση μεταξύ των παρατάξεων της δεξιάς και της αριστεράς, με κατάληξη το πραξικόπημα του 1973,την ανατροπή και τον θάνατο του αριστερού προέδρου Σαλβαδόρ Αγιέντε (Salvador Allende Gossens) και την εγκαθίδρυση τετραμελούς Χούντας με επικεφαλής τον Αουγκούστο Πινοσέτ (Augusto Jose Ramon Pinochet Ugarte).

Το 1980 ο Πινοσέτ προχώρησε σε συνταγματική αναθεώρηση μετά από ένα αμφιλεγόμενο (κίβδηλο, κατ’ άλλους) δημοψήφισμα που προέβλεπε ότι το 1988 θα γίνονταν προεδρικό «δημοψήφισμα» με μόνο υποψήφιο αυτόν που θα επέλεγε η Χούντα. Εάν εκλέγονταν, θα γίνονταν Πρόεδρος για τα επόμενα 8 χρόνια.

Τελικά, στο δημοψήφισμα με μόνο υποψήφιο τον Πινοσέτ το “ΟΧΙ” κέρδισε με 56%. Τον Δεκέμβριο του 1989 έγιναν προεδρικές και βουλευτικές εκλογές. Πρόεδρος εξελέγη ο Χριστιανοδημοκράτης Πατρίσιο Άϊλγουιν (Patricio Aylwin).

Οι εκλογικοί κατάλογοι

Το πρώτο πρόβλημα της αντιπολίτευσης ήταν ότι θα διεξάγονταν με νέους καταλόγους βασισμένους στις ταυτότητες και απαιτούνταν επανεγγραφή των πολιτών. Η Cívitas, μία μη­κομματικοποιημένη οργάνωση πολιτών ξεκίνησε καμπάνια με στόχο την εγγραφή των πολιτών, καμπάνια που όμως συνάντησε πολλά προσκόμματα από το καθεστώς.

Ωστόσο, το σημαντικότερο εμπόδιο ήταν η δυσπιστία των πολιτών (και ενός μεγάλου μέρους της αντιπολίτευσης) για το κατά πόσο το δημοψήφισμα θα είχε κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα. Κομβικό σημείο για την ανατροπή της απαισιοδοξίας αποτέλεσε το παρακάτω συμβάν. Ο Ρικάρντο Λάγκος (Ricardo Lagos), πρόεδρος του κεντροαριστερού PPD, σε δημόσια ομιλία του απευθύνθηκε άμεσα στον Πινοσέτ, υψώνοντας το δάχτυλο: «Σε κατηγορώ Πινοσέτ για όλα τα χρόνια βασανισμών, φόνων και βίας. Σε κατηγορώ για απόκρυψη της αλήθειας». Ήταν η πρώτη φορά που κάποιος κατηγορούσε άμεσα και ανοιχτά τον Πινοσέτ. Ο αντίκτυπος ήταν ανέλπιστος και άμεσος. Οι πολίτες άρχισαν να εγγράφονται μαζικά στους εκλογικούς καταλόγους ξεπερνώντας τα 7.4 εκατομμύρια (τελικά ψήφισε το 97.5%).

Τρεις μήνες πριν την ψηφοφορία ένα δεύτερο σημαντικό γεγονός κατέδειξε ότι τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Το Ανώτατο Δικαστήριο, αν και διορισμένο από τον Πινοσέτ, απεφάνθη ότι οι προεκλογικοί κανονισμοί δεν πληρούσαν τα κριτήρια ισονομίας και ισότητας και χρειάζονταν βελτίωση. Για παράδειγμα, απαιτήθηκε να αλλάξουν οι κανονισμοί και να δοθεί ισότιμη πρόσβαση στην τηλεόραση.

Πλέον, υπήρχαν απτά δείγματα ότι η διαδικασία θα διεξάγονταν με στοιχειωδώς δημοκρατικούς όρους και υπήρχε αισιοδοξία για το αποτέλεσμα. Η αντιπολίτευση σχημάτισε συνασπισμό 18 κομμάτων υπό την ονομασία Coordinadora. Τα συντηρητικά κόμματα δεν συμμετείχαν αλλά κάποια στήριξαν την καμπάνια του “ΟΧΙ”. Από την άλλη, η επικοινωνιακή στρατηγική του Πινοσέτ προσπάθησε να περάσει το μήνυμα ότι “μετά απ’ αυτόν, το χάος”. Ωστόσο, ήταν φανερό πλέον ότι υπό αυτόν η χώρα ήταν βαθιά διχασμένη και οδηγούνταν σε ακυβερνησία. Οι πολίτες άρχισαν να πείθονται ότι μία ομαλή μετάβαση στη δημοκρατία ήταν εφικτή. Σύμφωνα με αμερικάνικες πηγές, ήδη από τις 29 Σεπτεμβρίου φαινόταν ότι το ΟΧΙ είχε πλέον το προβάδισμα.

Το τελευταίο κόλπο (;)

Λίγες ημέρες πριν το δημοψήφισμα διακινήθηκαν πληροφορίες πως ο Πινοσέτ σχεδίαζε, σε περίπτωση αποτυχίας, να πραγματοποιήσει ένα νέο μίνι πραξικόπημα το βράδυ της ψηφοφορίας, εκμεταλλευόμενος βίαιες αντιδράσεις που θα οδηγούσαν σε κλιμάκωση της βίας, και η οποία θα δικαιολογούσε νέα επέμβαση του στρατού.

Ο Αμερικανός Πρέσβης Χάρυ Μπάρνς (Harry Barnes) ενημέρωσε άμεσα την κυβέρνηση των ΗΠΑ για τις πληροφορίες αυτές. Σύμφωνα με το τηλεγράφημα του ήταν «ξεκάθαρη η αίσθηση ότι ο Πινοσέτ ήταν αποφασισμένος να χρησιμοποιήσει βία, οποιασδήποτε έντασης θα θεωρούσε απαραίτητη, για να διατηρηθεί στην εξουσία». Οι ΗΠΑ αντέδρασαν δημοσιοποιώντας την ανησυχία τους για μία πιθανή ακύρωση του δημοψηφίσματος με δήλωση δύο ημέρες πριν την ψηφοφορία.

Μετά την ολοκλήρωση της ψηφοφορίας η νύχτα ήταν έντονα φορτισμένη. Η κρατική τηλεόραση, μετά από μία αναγγελία στις 7 το απόγευμα ότι προηγείται το “ΝΑΙ”, διέκοψε τις ενημερώσεις και πρόβαλε τηλεοπτικές σειρές. Γύρω στις 11 το βράδυ υπήρξε μία πρώτη δήλωση σε ένα κανάλι της Καθολικής Εκκλησίας, από ένα πολιτικό που υποστήριζε το “ΝΑΙ”, ότι το “ΟΧΙ” μάλλον κερδίζει, αλλά πέρα από αυτό ουδέν, ειδικά στην κρατική τηλεόραση.

Σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες, ο Πινοσέτ υπολόγιζε ότι με την ανακοίνωση πως το ΝΑΙ προηγείται, θα έβγαιναν στους δρόμους οι υποστηρικτές του για να πανηγυρίσουν, αυτό θα προκαλούσε την αντίδραση της αντιπολίτευσης και θα ξεσπούσαν ταραχές. Φαίνεται ότι το σχέδιο κόλλησε στην άρνηση του αρχηγείου των καραμπινιέρων να άρει την απαγόρευση των συγκεντρώσεων.

Η ένταση άρχισε να υποχωρεί μετά την πρώτη επίσημη δήλωση πως το ΟΧΙ υπερτερείόταν η τηλεόραση έδειξε στιγμιότυπα από την προσέλευση των υπολοίπων ηγετικών στελεχών της Χούντας – δηλαδή των αρχηγών του Ναυτικού, της Αεροπορίας και των Καραμπινιέρων – στη συνάντηση τους με τον Πινοσέτ στο Προεδρικό Μέγαρο. Τότε, ο αρχηγός της Αεροπορίας Φερνάντο Ματέϊ (Fernando Matthei) απάντησε σε ερώτηση δημοσιογράφου για το τι συμβαίνει λέγοντας ότι «πιστεύω ότι το “ΟΧΙ” νίκησε».

Αργότερα, ο Ματέϊ φέρεται να δήλωσε σε Αμερικάνους διπλωμάτες ότι κατά τη συνάντηση των επικεφαλής των ενόπλων δυνάμεων με τον Πινοσέτ, ο τελευταίος πρότεινε να παρατείνουν την κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, δηλαδή να ακυρώσουν κατ’ ουσία το δημοψήφισμα. Είχε ετοιμάσει και το κείμενο με το οποίο θα έδινε διαταγή στον στρατό να καταλάβει την πόλη αλλά οι άλλοι τρεις, με πρώτο τον Ματέϊ, αρνήθηκαν κατηγορηματικά να συναινέσουν, κάτι που θα ήταν αδιανόητο πριν μερικούς μήνες. Ήταν φανερό ότι πλέον ο Πινοσέτ είχε χάσει την δυνατότητα, που είχε για 16 χρόνια, να ορίζει τις εξελίξεις.

Η συνέχεια και το τέλος του Πινοσέτ

Ο λαός  της Χιλής δέχτηκε με ανακούφιση το αποτέλεσμα. Η παραδοχή του Ματέϊ και άλλων υποστηρικτών της Χούντας ότι το “ΟΧΙ” κέρδισε ήταν μια σημαντική ιστορική καμπή στην πορεία της Χιλής προς τη Δημοκρατία. Ωστόσο, ακόμη και μετά τις πολυκομματικές εκλογές του 1989 η σκιά του Πινοσέτ έπεφτε βαριά στο πολίτευμα.    Το Σύνταγμα του έβαζε αρκετούς περιορισμούς στην κυβέρνηση, μεταξύ των οποίων το διορισμό μέρους του Κοινοβουλίου και την αδυναμία του Προέδρου να αλλάξει τον Αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων.

Ο Α. Πινοσέτ συνέχισε να είναι Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων μέχρι τον Μάρτιο του 1998 οπότε έγινε ισόβιος Γερουσιαστής. Το 1998 συνελήφθη στο Λονδίνο με διεθνές ένταλμα για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Χιλή αλλά αφέθηκε ελεύθερος για λόγους υγείας το 2000 οπότε και επέστρεψε στη Χιλή για να τεθεί σε κατ’ οίκον περιορισμό το 2004 από Χιλιανό δικαστή. Τελικά δεν δικάστηκε ποτέ καθώς πέθανε το Δεκέμβριο του 2006.

Επίλογος

Η ιστορία του Προεδρικού δημοψηφίσματος του 1988 είναι μία ιστορία επιτυχίας, μία ιστορία ειρηνικής, δημοκρατικής αλλαγής σε συνθήκες που απείχαν από το να χαρακτηριστούν “ιδανικές”. Και όπως φάνηκε, ο κυριότερος – και πιο ύπουλος ίσως – αντίπαλος δεν ήταν η Χιλιανή Χούντα αλλά η βεβαιότητα ότι “δεν θα αλλάξει τίποτα”. Μία «βεβαιότητα» που συχνά γίνεται αυτοεκπληρούμενη προφητεία καθώς κρατά μακριά από τις κάλπες τους ψηφοφόρους εκείνους που θέλουν την αλλαγή, οδηγώντας τελικά όντως στο να μην αλλάξει τίποτα.

Ωστόσο, πρέπει να επισημανθούν μερικά ακόμη κρίσιμα σημεία που βοήθησαν στην επιτυχή αλλαγή. Το πρώτο ήταν η ξεκάθαρη διαφορά του 12% που δεν επέτρεψε “μαγειρέματα” και νοθεία μικρού αλλά κρίσιμου βαθμού.

Επίσης βοήθησε η ξεκάθαρη διατύπωση των θέσεων του ΝΑΙ και του ΟΧΙ στο ψηφοδέλτιο, καθώς περιγράφονταν με ακρίβεια οι επόμενες πολιτικές κινήσεις για την ομαλή μετάβαση προς τις εκλογές εάν το ΟΧΙ υπερτερούσε. Και τρίτον, πρέπει να επισημανθεί η καθοριστική παρουσία των ξένων παραγόντων είτε ως παρατηρητές που απέτρεψαν εκτεταμένη νοθεία, είτε μέσω άτυπων πιέσεων που εμπόδισαν μια νέα στρατιωτική εκτροπή. Ας μην ξεχνάμε ότι αναφερόμαστε σε ένα δικτάτορα που όπως φάνηκε πάντοτε είχε τη στρατιωτική εμπλοκή ως πιθανή εναλλακτική, στο πίσω μέρος του μυαλού του.

Όμως πάλι, τόσο το πρώτο όσο και το τρίτο σημείο δεν είναι ανεξάρτητα της μαζικής και ξεκάθαρης συμμετοχής των πολιτών. Χωρίς την ψήφο του πολίτη, καμία αλλαγή δεν είναι εφικτή, καμία κοινή βούληση δεν θα υλοποιηθεί. Αυτό πέτυχε η μαζική συμμετοχή της αντιπολίτευσης ακόμη και σε ένα “προσωπικό” δημοψήφισμα (plebiscite) που κάλεσε ένα ανελεύθερο καθεστώς. Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες διεξήχθη το δημοψήφισμα ασφαλώς και δεν αποτελούν παράδειγμα προς μίμηση. Η εμπειρία δεκαετιών από τη χρήση αμεσοδημοκρατικών θεσμών σε χώρες όπως η Ελβετία, η Ουρουγουάη, οι ΗΠΑ και αλλού προσφέρει σαφώς καλύτερα και δημοκρατικότερα παραδείγματα. Όμως η αγωνιστικότητα, η οργανωτικότητα και η επιμονή των στελεχών του ΟΧΙ σίγουρα έγραψαν το δικό τους σημαντικό παράδειγμα στην παγκόσμια πολιτική ιστορία.

Πηγές

Chile. Wikipedia.

https://en.wikipedia.org/wiki/Chile

Chilean national plebiscite, 1988. Wikipedia.

https://en.wikipedia.org/wiki/Chilean_national_plebiscite,_1988

OSCARS: DECLASSIFIED DOCUMENTS TELL HISTORY BEHIND BEST

FOREIGN FILM NOMINATION, «NO». The National Security Archive

[Electronic Briefing Book No. 413].

http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB413/

Ways To Win: “A Good Day to Die Hard” and “NO” του Αntony Lane. New Yorker.

http://www.newyorker.com/magazine/2013/02/25/ways­to­win

Advertisements
This entry was posted in Χωρίς κατηγορία and tagged . Bookmark the permalink.

Μία απάντηση στο ΧΙΛΗ – ΤΟ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ ΤΟΥ 1988

  1. Παράθεμα: ΧΙΛΗ – ΤΟ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ ΤΟΥ 1988 – hellasreferendum

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s